"Eski Juva" bozori (Chorsu)

“Chorsu” bozori ansambli 1985–1990-yillarda shaharning Saqichmon ko‘chasida, tarixan Toshkentning eng qadimgi bozori joylashgan mavzeda barpo etilgan. U Toshkentdagi sovet modernizmining ikkinchi avlodiga mansub eng nufuzli inshootlar qatoriga kiradi va yuqori darajada saqlanganligi hamda aslligi bilan ajralib turadi.

“Chorsu” bozori murakkab serqirra manzarani anglaydigan keng ko‘lamli va yaxlit bosh rejaning bir qismidir: tarixiy bozor va uning atrofidagi makonni qisman saqlab qolgan holda, loyiha modernizatsiya va xotira o‘rtasidagi muvozanatni izlaydi. Me’mor Yuriy Miroshnichenko 2021-yilda Boris Chuxovichga bergan intervyusida “ToshGiproGor” instituti me’morlarining g‘oyasi Toshkentning eng qadimiy mahallalaridan birida o‘ziga xos “tarixiy qo‘riqxona” yaratish edi. Yangi bozor “Gulbozor” mahallasi, “Ko‘kaldosh” madrasasi va “Juma” masjidi bilan tutashgan qo‘shni eski bozor bilan simbiotik aloqada o‘ylab topilgan.

“Chorsu” bozori shahar ansamblidir. Uning murakkab gorizontal bo‘linishi tarixiy bozorning asosiy xususiyatlariga hurmat bajo keltiriladi: turli me’moriy elementlar keng, qisman chuqurlashtirilgan podiumda joylashgan bo‘lib, atrofdagi qurilish bilan panduslar va zinapoyalar tizimi orqali bog‘langan. Podiumda asosiy gumbazdan tashqari 7 ta kichik gumbaz va to‘lqinsimon ayvonlar alohida bozor hududlarini tashkil etadi. 1980-yillardagi bosh rejada ushbu hudud uchun ansamblning shimoliy qismida mehmonxona binosi ko‘zda tutilgan bo‘lib, u amalga oshmay qolgan.

Asosiy bozor pavilioni butun ansamblning eng taniqli elementidir. Gumbazning diametri taxminan 90 metr bo‘lib, seysmik jihatdan xavfli Toshkentda jiddiy konstruktiv vazifani tashkil etgan, bu esa yuk ko‘taruvchi konstruksiya uchun faqat po‘latdan – pastki qismidagi temir-beton bilan birgalikda – foydalanishni taqozo etgan. Gumbaz g‘oyasi turli xalqaro manbalarga borib taqaladi Boris Chuxovich to‘g‘ridan-to‘g‘ri pretsedent – fransuz arxitektori Marsel Mori tomonidan loyihalashtirilgan “Sidi-Bel-Abbes” (Jazoir) bozorini ko‘rstadi; loyiha 1974-yilda “O‘zbekiston arxitekturasi va qurilishi” jurnalida chop etilgan va, aftidan, mualliflarga ma’lum bo‘lgan. Vaqti-vaqti bilan Per Luidji Nervi va Annibale Vitellozzining Rimdagi “Palazzetto dell’Sport”i bilan o‘xshashliklar ham aytilgan.

Asosiy gumbazni qoplagan moviy koshinlar va rizomatik tarmoqlangan kichik gumbazlar, ehtimol, moskvalik me’mor Andrey Kosinskiyning Chilonzor tumani markazi uchun amalga oshmagan loyihasidan ilhomlangan. Gumbazlarning umumiy kompozitsiyasi va ularning rangi hamda naqshining birligi asosiy gumbaz bilan barqaror vizual aloqani yaratadi, ularni butun ansamblning ajralmas qismiga aylantiradi.

Chorsu bozori bosh gumbazining umumiy texnik holati qoniqarli. Gumbazning yuqori qismi tashqaridan ham, ichkaridan ham deyarli asl ko‘rinishida saqlanib qolgan, pastki qavatlar esa birinchi qavat va antresollar darajasida qisman o‘zgargan: deraza panjaralari va ularning joylashuvi o‘zgartirilgan, poydevor qoplamasi almashtirilgan, yerto‘la darajasidagi bo‘shliqlar qayta ishlangan. Yetti kichik gumbazning bezaklari asl holicha qolgan. Bino yodgorliklar ro‘yxatiga kiritilmagan, bu esa tegishli texnik xizmat mavjud emasligi bois uni istalmagan o‘zgarishlar va degradatsiya xatariga duchor qiladi.