O‘zbekiston davlat san’at muzeyi
ARXIV FOTOSURATLAR
Oʻzbekiston Davlat sanʼat muzeyi Markaziy Osiyodagi qadimiy sanʼat sara to‘plami va mamlakatdagi eng yirik muzeylardan biri hisoblanadi. Uning devorlarida Oʻzbekiston hududidan topilgan noyob osori-atiqalar toʻplamlari, mintaqa xalq amaliy sanʼati, XV-XX–asrlardagi Gʻarbiy Yevropa va Rossiya sanʼati hamda XX-XXI–asrlardagi Oʻzbekiston sanʼati namunalari taqdim etilgandir. Muzey kolleksiyasining eng qimmatli qismi I-III–asrlar Kushonlar davridagi haykallari hamda 1920–1930-yillardagi oʻzbek sanʼati toʻplamidir.
1960-yillarning boshlariga kelib muzey joylashgan qadimiy bino yaroqsiz holga keladi. Madaniyat vazirligi muzey binolarini rekonstruksiya qilish va kengaytirish haqida o‘ylay boshlaydilar va toshkentlik arxitektor Saveli Rozenblyumga murojaat qiladilar. Ammo 1966-yil 26-aprelda zilzila natijasida muzey binosi jiddiy shikastlanadi. Mutaxassislar etkazilgan zararni qayta ta’mirlab bo‘lmaydi deb topadilar, muzeyning sara to‘plamlari vaqtincha boshqa joyga saqlash uchun o‘tkaziladi va avariya holatidagi inshootni buzish qarori qabul qilinadi. Rozenblum va uning hamkasblari Iskandar Abdulov va Anatoliy Nikiforov yangi muzey qurishiga kirishadilar.
Rozenblum jamoasining loyihasi asosan sinov tariqasida bo‘lgan edi. O‘sha paytda sobiq Sovet Ittifoqida birorta ham modernistik san’at muzeyi qurilmagan edi, badiy muzeylar esa 1917-yilgacha qurilgan tarixiy binolarda joylashgan edilar.
Bino maksimal mutanosib modernistik shakllar, ya’ni yashil tepalikka joylashtirilgan derazalar o‘rniga katta kvadrat yorug‘lik tarqatuvchi panellar o‘rnatilgan yarim-kub bilan ajralib turardi. Kubning devorlari jiddiy geometriysini yumshatadigan burchakli egri chiziqlarga ega edi. Inshootning ichida me’morlar sutli rangli stevit yordamida yoriqlikni bir tekis tarqatishga harakat qilishadi. Stevit germetik yopishtirilgan shisha yuzalardan iborat bo‘lib, ular orasida shisha tolali to‘qilmagan xolstning yorug‘lik tarqaladigan qatlami mavjud edi. Uning xususiyatlari tufayli muzey zallariga bir tekis o‘tkir porlash qoldirmaydigan tarqoq yorug‘lik kirib, kechqurun va tungi yoritishda muzeyning shaffof devorlari yorqin kristall taassurotini yaratar edi.
Kompozitsion jihatdan Sanʼat muzeyi loyihasi ikki kubik jildni oʻz ichiga oladi. Uzunligi 18 metr bo‘lgan birinchi kub uch darajali atriumning konturlaridan iborat bo‘lib, uning atrofida ko‘rgazma anfiladlari to‘plangandir. Ikkinchi kubning yarmi er osti qavatlariga cho‘zilgan bo‘lib, inshootning jabha ko‘rinishini tashkil etadi. Ushbu shaklning sof minimalizmi, albatta, XX asr boshlari avangardlari va birinchi navbatda suprematizm bilan assotsiatsiyalarni uyg‘otadi. Tashqi devorlarga o‘ralgan kvadratlar qatorlari faqat bu ma’noni kuchaytirardi. San’at konteksti bilan bog‘langan va u uchun fazoviy muhit yaratgan bu shakllar o‘zlarining ma’nolari va uyushmalarini vujudga keltiradi.
Muzeyning yakuniy ko‘rinishi uchun yana bir ilhom manbai Yel universitetining 1963-yilda qurilgan Nodir kitoblar va qo‘lyozmalar kutubxonasi bo‘lishi mumkin. Kutubxona fotosurati 1965-yilda SSSRda bo‘lib o‘tgan ettinchi “AQSh arxitekturasi” ko‘rgazmasida katalogida paydo bo‘ladi va Rosenblum jamoasi e’tiboridan chetda qolmaydi.
1990-yillarning o‘rtalariga kelib, binoning ko‘plab materiallari, xususan, jabhada qoplangan alyuminiy plitalar estetik xususiyatlarini yo‘qotadi. Vaqt o‘tishi ularning rangi va shakliga ta’sir qiladi (haroratning tez-tez o‘zgarishi tufayli choyshablar qiyshayadi). Shu bilan birga, muzeyning o’ziga xos estetikasi Uchli arklar va ko‘k gumbazlar kabi tarixiy shakllardan foydalanishga va tartib tizimlariga taqlid qilishga urg‘u berilgan bino 1990-yillar me’morchiligiga qarama-qarshi bo‘ladi. Bu davr amaliyotiga ko‘ra binoni jiddiy va puxta o‘ylangan qayta qurishdan yoki rekonstruksiya qilishdan ko‘ra devor fasadini o‘zgartirish afzalroq bo‘ladi: stevit kvadratlari bilan teshilgan devorlar barobar sidirg‘a yorug‘li oynalar yangi jabha bilan o‘ralgan bo‘lib, uning ustiga dekorativ ustunlar va arkalar o‘rnatiladi. Shu bilan birga muzeyning ichki qismi o‘zining asl qiyofasini va o‘ziga xos bezaklarini saqlab qoladi. Muzey hozirgi kunda uning jabhalarini asl ko‘rinishiga qaytarish maqsadida rekonstruksiyaga yopilgan.
Zamonaviy suratlar
